خانه دیدگاه مجازات های سختگیرانه و بی رحمانه بازدارنده نیستند

جای خالی حمایت از قربانی خشونت در قانون ایران

مجازات های سختگیرانه و بی رحمانه بازدارنده نیستند

تهیه و تنظیم: نیکزاد زنگنه
۰
0
188

{{تا قانون خانواده برابر:}} خشونت علیه زنان پدیده ای است جهانی که به هیچ روی نمی توان آن را تنها به محدوده جغرافیایی خاصی محدود کرد. به طور عام می توان خشونت را هرگونه آزار جسمی، جنسی و روانی تعریف کرد که نه تنها تندرستی، سلامت عقل، تعادل عاطفی و روانی زنان و کودکان را در خانواده به خطر می اندازد بلکه جامعه را نیز متضرر می سازد. اما از میان این انواع نه گانه خشونت ها، خشونت کلامی- روانی که زنان در سطح خانوادگی و اجتماعی به شدت درگیر آن هستند، خشونتی است از نوع پنهان که از آنجا که تعریف مشخص آن برای بسیاری از زنان روشن نیست معمولا چندان علنی نمی شود و در سطح خصوصی باقی می ماند. خشونت کلامی- روانی رفتاری است که شرافت، آبرو و اعتماد به نفس زن را خدشه دار می کند. این رفتار به صورت انتقاد ناروا، تحقیر، بددهنی، تمسخر، توهین، فحاشی، متلک و تهدیدهای مداوم اعمال می شود. به بهانه واکاوی بیشتر این موضوع، با خانم لام.الف در مورد تجربه ای که در این زمینه داشته اند، به گفتگو نشسته ایم:

{{بهانه مصاحبه من با شما این است که شما مثل خیلی از زنان دیگر تجربه خشونت رو داشتید اما این قضیه رو پیگیری کردید و عکس العمل نشون دادید. از خود حوادث بگید و اینکه چگونه آنها رو به عنوان خشونت تعریف کردید؟}}

تجربه من عین خشونت بود. 4 سال پیش با مردی دوست بودم که به دلیل دوست شدن او با دوستان من قطع رابطه کردیم. او به خارج رفت. امسال دوباره بعد 4 سال به طور تصادفی در محل کارم باهاش روبرو شدم. نهایتا اون تونست دوباره من رو پیدا کنه. در حالیکه خونه و شماره تلفن من عوض شده بود. گویا به محل کارم زنگ زده بود و شماره ام رو گرفته بود. 6-5 روز پشت سر هم اس ام اس می داد. می گفت می خوام باهات دوست بشم.

{{از همون شماره سابق و هویت اصلی خودش یا با یک شماره دیگه؟}}

از یه شماره ناشناس اما همش می گفت ما همدیگه رو می شناسیم.

{{حدس می زدید کی باشه؟}}

نه. بهش گفتم اصلا حاضر نیستم تن به چنین رابطه ای بدم. که شروع کرد به فرستادن اس ام اس های رکیک و ورود به حریم های خیلی شخصی من. احساس کردم کسی هست که من رو خوب می شناسه. جواب نمی دادم تا اینکه یک روز خیلی عصبانی شدم و جواب دادم. بعد از جواب من اینقدر پشت سر هم حرفای زننده زد که من مونده بودم چی باید بگم؟ شدیدا تهدید می کرد که سرت بلا میارم. رفتارهاش مصداق خشونت بود. خوب من تنها زندگی می کنم. ترسو نیستم اما بالاخره در مزان خطر هستم.

با یکی از دوستان وکیلم مشورت کردم. ایشون گفت فحش های زشتی که این فرد داده، خودش مجازات قانونی داره و تو می تونی پیگیری کنی. این خشونت برای دیگران هم حتما اتفاق میفته اما بعضا پیگیری نمی کنند. وکیل گفت تو می تونی از مجرای قانونی داستان رو پیگیری کنی.

{{بقیه چه واکنشی داشتند؟}}

من راجع به این موضوع با دو گروه مواجه شدم. یک گروه می گفتن گوشی ات رو خاموش کن و اصلا توجه نکن.

{{پس جز وکیل کسان دیگری هم در جریان بودند؟}}

بله، چند تا از دوستان. یکی گفت شماره ات رو عوض کن. وقتی شماره نداشته باشه، نمی تونه تماس بگیره. یا جواب نده. اما یکی دیگه از دوستان که پیگیر مباحث زنان هست گفت چه لزومی داره که تو اینهمه به دردسر بیفتی؟ چرا اون نباید متنبه بشه؟ باز هم تا یکی دو هفته اول شک داشتم. فکر می کردم به لحاظ حیثیت اجتماعی مشکل زا می شه اما وقتی تهدیدها وآزارها ادامه پیدا کرد و با محل کارم تماس گرفت و حرف های بسیار رکیک زد، به این نتیجه رسیدم که از حوزه خصوصی خارج شده و به محل کارم کشیده شده. پس پیگیر شدم.

{{چگونه برای پیگیری اقدام کردید؟}}

به نزدیکترین کلانتری به خونه رفتم و یک شکایت نامه تنظیم کردم. پلیس ها اول خیلی جدی نگرفتند. گفتند خیلی مهم نیست. می تونی گوشی ات رو خاموش کنی یا جواب ندی. من خیلی اصرار کردم تا بالاخره یکی از افسرها کمک کرد و شکایت رو تنظیم کردم و بعد منو به نزدیک ترین دادگاه در اون حوزه معرفی کرد. من رفتم اونجا و دادخواست نوشتم که این آقا با یک شماره اعتباری زنگ می زنه و من رو تهدید می کنه. بعد رفتم پیش خود قاضی که جریان مفصلی داره. اون دستور نوشت که برم مخابرات از اون جا پیگیری کنم. رفتم مخابرات و یک روز نشستم تا آدرس صاحب خط رو بدن تا اینکه معلوم شد صاحب خط یک زن هست.

{{تا اینجا هنوز نمی دونستید مزاحم کیه؟ خودش رو معرفی نکرده بود؟}}

نه! اواخر دیگه شک داشتم اما هنوز مطمئن نبودم. اواخر که می گفتم شکایت می کنم، می گفت اینطوری هیچ کاری پیش نمی بری چون تلفن من اعتباریه و سیم کارتش رو تو چاه دستشویی می اندازم. از نوع حرف زدن، تهدیدها و مسائل خصوصی که مطرح می کرد می فهمیدم زن نیست. کلمات و ادبیاتش کاملا مردانه بود.

زمانی که قاضی دستور داد دوباره رفتم کلانتری و اونجا در حضور افسر، متن اس ام اس هارو پیاده کردم چون قاضی دستور داده بود متن اس ام اس ها نوشته بشه و بعد به من عودت داده شه. متن ها رو نوشتم. مشکوک بودم که مزاحم خانم نیست. در همین مرحله متوقف شدم چون سه چهار روز بود تماس نمی گرفت.

{{یعنی فکر کردید تا همین جا کافی هست؟}}

آره. اما کمی بعد باز شروع کرد به زنگ زدن. این بار با خط همراه اول. بالاخره صحبت کرد و من فهمیدم کی هست.

{{در جریان بود که دارید پیگیری می کنید؟}}

وقتی زنگ زد و بهش گفتم که شکایت می کنم، خیلی یکه خورد. وقتی اسم زن صاحب تلفن رو گفتم خیلی تعجب کرد و انگار فهمید که قضیه جدی هست. وقتی گفتم شکایت می کنم، رویه اش رو تندتر کرد. اون تماس با محل کارم هم بعد از همین تلفن بود.

{{یعنی تا قبل از این فقط اس ام اس می زد وقتی زنگ زد و تهدیدش کردید، گفت زنگ می زنم محل کارت و زنگ هم زد؟}}

بله زد. هفته بعدش یک روز مدیرم من رو خواست. بهم گفت یک آقایی زنگ می زنه و چنان حرف های زشتی می زنه که من واقعا نمی دونم چی بگم بهش؟ گفتم مسلمه چون من گفتم شکایت می کنم، اون دست پیش رو گرفته که پس نیفته. می خواد با ابزار فشار اجتماعی تهدید کنه تا من از شکایتم صرف نظر کنم.

حتی بعد دوباره بهم زنگ زد. گفت می دونم جای دیگه ای هم کار می کنی. اونجا هم میام. خونه ات رو هم هرجا که باشه پیدا می کنم. این شد که دوباره رفتم شکایت کردم. این دفعه که رفتم گفتند شکایت قبلی قبول نیست و دوباره همان پروسه شروع شد.

{{بار دوم به کجا مراجعه کردی؟}}

دوباره به همون کلانتری سابق. گفتند اینبار چون مزاحمت با یا یک خط دیگر هست پس باید شکایت جدید تنظیم کنی. دوباره همون روند قبلی رو طی کردیم. روند این بود که ما اول یک دادخواست نوشتیم، بعد قاضی دستور داد و کلانتری حوزه استحفاظی مهر زد و من رفتم مخابرات و دوباره برگشتم کلانتری و بعد مجددا پیش قاضی. من دفعه قبل دیگه پیش قاضی نرفتم و در همین مرحله متوقف شدم. ایندفعه رفتم یک اظهاریه پیش بازپرس اونجا نوشتم اما به اجرا نزاشتم چون بازپرس گفت این برگه اگر مهر بخوره و تحویل داده بشه، جرم عمومی میشه و شما دیگه نمی تونی صرف نظر کنی. به همین علت نگه اش داشتم. اون هم هنوز تماس نگرفته و من هم تا همین مرحله پیش رفتم.

{{دقیقا چی باعث شد که تصمیم گرفتی ادامه ندی؟}}

وقتی رفتم پیش بازپرس گفت تو بحث قانون مجازات این شامل قانون “؟” می شه و تنها یکی از اس ام هاش که تو رو فاحشه خونده کافیه تا به مجازات حبس و 80 ضربه شلاق محکوم بشه. بازپرس گفت همه اینها هست و این حق تو است که پیگیری کنی اما این رو هم در نظر بگیر که این آدم یک فرد تحصیلکرده فوق لیسانس و کارمند هست. این آدم با شکایت تو تمام موقعیت های فعلی اش رو از دست خواهد داد.

دو عامل بود که موجب بود منصرف شم. اگر برگه مهر می خورد، حکم جلب صادر می شد و به حراست محل کارش هم ابلاغ و قطعا اخراج میشد. این آدم 40 و خورده ای سالش هست و چه آینده ای می تونه داشته باشه؟ من فکر کردم اگر بره و شلاق و زندان رو تجربه کنه بعد چه کار می خواد بکنه؟ این فشاری بود به لحاظ امنیت شخصی و اجتماعی احساس می کردم.

{{یعنی می ترسیدی بیاد بیرون و مزاحمت هاش بیشتر بشه؟}}

شدیدتر میشه مطمئنا. از طرف دیگه به نظرم با اینکه واقعا ترس و عدم امنیت دائما همراهم بود، فکر می کردم این قانون اینقدر خشن هست که جنبه بازدارنده نداره.

{{یعنی به نظرت برای توقف روند خشونت کارایی لازم رو نداره؟}}

دقیقا. من قربانی خشونتم. حالا قاضی دستور داده مجرم بره زندان و شلاق بخوره. در وهله اول من مخالف حکم شلاق هستم. بسیار غیر انسانی است. من خودم به خشونت اعتراض دارم و حالا خودم دارم باعث می شم دوباره اعمال بشه. در ضمن چیزی که در قوانین ما نادیده گرفته می شه، جنبه بازدارندگی از وقوع جرم هست. آیا واقعا قانون مجازات ما روی کاهش وقوع جرم تاثیر داره؟ یا ما فقط می خوایم مجرم مجازات بشه؟ این چیزی هست که خیلی کشورها فهمیدن که مجازات های سختگیرانه و بی رحمانه بازدارنده نیستند. پس جای حمایت برای قربانی خشونت کجاست؟ قانونگزار فقط به مجازات فکر می کنه.

{{بهتره بگیم فقط به مجازات مجرم، نه حمایت قربانی و اینکه در آینده چه وضعیتی برای هر دو رخ میده.}}

دقیقا. من همش فکر می کردم اگر اون مجازات هم بشه، آیا من می تونم تضمین امنیت روانی داشته باشم؟ بالاخره اون با عقده های ناشی از شلاق و مریض تر بر می گرده.

{{از توقف روند شکایت تا الان چه اتفاقات جدیدی افتاده؟ دوباره تماس گرفته؟}}

نه هنوز.

{{یعنی کوتاه اومده؟}}

شاید. به نظرم رفته پرس و جو کرده فهمیده کارش جرم هست و مجازات داره.

{{احساسات خودتون در اون روزایی که اوج آزارها و خشونت ها بود، چطوری تعریف می کنید؟}}

بحث آبرو و حیثیت اجتماعی بود. واقعا می ترسیدم. بحث تنهایی بود چون شاید اگر با خانواده بودم با حمایت اون ها دلگرم میشدم. بی پناه بودم. فشارها برای یک زن تنها خیلی بیشتر هست. اگر به خانواده خبر می دادم حتما می گفتند که برگردم. اونها حمایت می کنن اما با محدودیت همراهه. دیگه اینکه از این آدم تحصیلکرده انتظار همچنین حرکاتی رو نداشتم. خیلی ناراحت بودم. گاهی شدیدا گریه می کردم. احساس تنهایی و بی دفاعی در مقابل یک حمله وحشیانه رو داشتم.

{{شما شکایت کردید و تا جایی هم پیش رفتید. به نظرتون از اونجا به بعد قصه چگونه پیش می رفت بهتر بود؟ احساس بهتری به شما می داد؟ چه روندی اگر اعمال می شد خسارت های روانی رو کاهش می داد و یا حتی تا قسمتی جبران می کرد؟}}

شاید اگر می شد اونجا با یک مشاور صحبت می کردم می تونست خیلی بهم کمک کنه. زمانی که داستان رو به وکیل گفتم، خیلی گریه کردم اما چون مرد بود واقعا نمی تونستم یه چیزایی رو بگم. اگر یک مشاور زن اونجا بود و من می تونستم باهاش حرف بزنم و ترس هام رو بگم، خوب خیلی خوب بود. یک چیز خیلی مهم و جالب این بود که پلیس ازم خواست اس ام اس ها یا برخی تهدیدهارو بنویسم. خوب پلیس ها همه مرد بودند. درسته اونها فکر می کردن من خیلی جسورم و من معتقد بودم مجرم باید خجالت بکشد ولی در عین حال فاصله بین من و افسر مانع می شد خیلی مسائل بیان شود.

از طرف دیگه چه امنیتی احساس می کردم برای ادامه زندگی؟ شاید بهتر بود مجرم رو می خواستن و به جای شلاق، یکسری محدودیت های امنیتی براش می گذاشتن.

{{دراین پروسه پیگیری و برخورد با قاضی، افسر و بازپرس و دیگران خشونتی وجود نداشت؟}}

این پروسه خیلی طولانی و وقت گیر بود. باید مدام مرخصی می گرفتم. گاهی برای پیگری ساعت ها منتظرم می موندم تا جلسه هاشون تو کلانتری تمام بشه. از طرف دیگه تو کلانتری همش می ترسیدم و سعی می کردم فاصله ام رو حفظ کنم چون گاهی از برخورد افسرها احساس خوبی نداشتم. باز من به مسائل حقوق زنان آشنا هستم اما زن های دیگه چطوری می خوان با این مسائل روبرو بشند؟ با این آدما چطوری برخورد می کنن؟

یک مورد ناراحت کننده این بود که قاضی در شکایت اول بعد از مطالعه پرونده به من نگاه کرد و پرسید: می شناسی اش؟ گفتم: نه! نگاهی به سر تا پای من کرد که خوب در حد معیارهای حجاب اون نمی گنجیدم. پرسید: دوست پسر داشتی؟ ترسیدم و گفتم اگه بگم آره می گه برو که حقته. گفتم: نه اما اگر هم می داشتم حق داره با من اینطوری حرف بزنه یا رفتار کنه؟ گفت: نه فقط ممکنه اون آدم باشه که مزاحمت ایجاد می کنه. بعد پرسید تنهایی؟ گفتم بله. گفت چرا؟ گفتم من ده سال هست که تهران درس خوندم و کار می کردم. گفت: جالبه چرا یه دختر باید بیاد تهران تنها بمونه؟

{{پس علاوه بر خود خشونت، تو روند پیگیری هم احساس خوبی نداشتید؟}}

بله. قاضی اول این احساس رو به من می داد که تو خودت باعث شدی این اتفاق بیفته. چرا باید یه دختر تنها زندگی کنه.

{{به نظر شما عکس العمل یک زن معمولی در مقابل این خشونت چه می توانست باشد؟}}

مطمئنا تحت فشار خانواده قرار می گیره و طوری رفتار می شه که انگار اولین مقصر خودشه. من تو محیطی هستم که آگاهی جنسیتی دارم. آدم هایی اطرافم بودند که من رو برای پیگیری این موضوع تشویق و حمایت کردم. این حمایت ممکنه برای هر دختری پیش نیاد. من دوستای زیادی دارم که حقوق خوندن و یا در حوزه زنان کار کردند. نظراتشون و حمایت های اونا من رو تشویق می کرد. اما معلوم نیست یه دختر که فاقد این روابط هست، چه باید بکنه؟ چه کسی هست بهش بگه که از لحاظ حقوقی هیچ کس اجازه نداره به هر دلیلی مزاحم دیگری بشه. من وقتی به حقم آگاه شدم و تونستم شکایت کنم واقعا احساس امنیت کردم که مورد حمایت قانونم.

{{پس گذشته از قانون، هنجار و عرف جامعه ما هم کمکی به زنان خشونت دیده نمی کنه.}}

قطعا. تازه به بارشون هم اضافه می کنه. نه خانواده و نه جامعه دختران رو حمایت نمی کنند.

{{از این دست خشونت ها زیاد اتفاق می افته. شاید ازین خفیف تر، اما اتفاق می افته. گاهی پروسه خشونت بسیار طولانی و فرسایشی و بعضا مختل کننده زندگی هست. به نظر شما چه کنیم تا زنان ما به این آگاهی برسند که در درجه اول متوجه باشند مسئله ای که پیش میاد خشونت هست. و در قدم بعدی بدونن که پیگیری همچین چیزی حق آنهاست و این قدرت نشان دهنده قدرت آنهاست و نه ضعفشون.}}

به نظرم مهمترین مشکل این هست که جامعه ما در مورد خشونت خانگی و اجتماعی فضای بسته ای داره. یادم هست در کنفرانسی در سال 83 خانم زهرا شجاعی در باب خشونت می گفت: “ما خشونت در محل کار نداریم”. مبنای این نظر چیه؟ مگه ما آمار داریم؟ مطالعه یا بررسی در این مورد صورت گرفته؟ خشونت اجتماعی و خیابانی در جامعه ما، نه مورد مطالعه قرار می گیره و نه قانون به اون توجهی داره. ما زن ها به راحتی در خیابون مورد آزار جنسی قرار می گیریم. آیا قانونی هست که به اون متوسل شیم؟ تازه روی این مسائل سرپوش هم گذاشته می شه.

به نظرم در وهله اول حرف زدن در مورد این خشونت ها خیلی مهمه. اینکه بین مردم جا بیفته که ما پدیده هایی در اجتماع داریم که مبنتی بر جنسیت اتفاق میفته و زنان به خاطر زن بودن متحمل هزینه های زیادی در جامعه می شن. همه این مسائل رو می دونن، تجربه کردن از وقوع آن آگاه هستند اما نمی خوان درباره اش حرف بزنند. راه حلشون این هست که یا حصار امنیتی دور خودشون و بچه ها بکشن و یا اعمال محدودیت کنند. که هیچکدام به حل مسئله ختم نمی شه.

در کشور ما هزینه استقلال برای زنان بسیار بالاست. اگر بخواهی امنیت خودت رو حفظ کنی، استقلال ات رو از دست می دی. معمولا زنان از هیچ سمتی حمایت نمی شن و گویا همیشه خود زنان مسئول خشونت هستند.

{{در آخر نکته، حرف یا احساسی هست برای طرح کردن؟}}

نکته آخری که مایلم اضافه کنم این هست که در اون شرایط حمایت دوستان و حتی وکیل مردی که خیلی موارد رو بهش نگفتم، برام بسیار ارزشمند بود. همین که مورد پشتیبانی روانی قرار گرفتم. و شنیدم که حق دارم و این من نیستم که باید شماره ام رو عوض کنم. از این داستان به بعد فکر می کنم اگر یک قربانی خشونت به من مراجعه کرد در وهله اول قبل از ارائه هر راه حلی، بتونم یک حمایت روانی و عاطفی مناسب رو براش ایجاد کنم.